|
يئدديجه
گونلرينين توركجه آدلاري
نامهاي تركي روزهاي هفته
http://sozumuz.
blogspot. com/2008/ 07/httpsozumuz. html
تصحيح
چند غلط مصطلح
ائرته سي -
آرديسي :
در نام روزهاي هفته در
تركيه و آزربايجان
به تركيباتي با استفاده از كلمه ائرته
برخورد مي شود، مانند جومعه ائرته
سي-جومارتئسي (شنبه،
بعد از جمعه) و بازار ائرته سي-پازارتئسي (دوشنبه،
بعد از يكشنبه).
"ائرته" در زبان تركي به معني زود و
قبل، پيش، صبح .... غيره بوده و
كاربرد آن به معني بعد
در تركيبهاي جومعه ائرته سي (جومارته سي) و
بازار ائرته سي (پازارتئسي)
نادرست است. ائر به معني زود و قبل از موعد
است و در تركيبهاي ائر-گئج
(دير و يا زود)، ائركن (زود،
پيش از موعد)، و ائرته ديده مي شود. در
تركيه اين كلمه معناي
دير و بعد كسب كرده است، چنانچه ائرته له
مك به معني به تاخير انداختن بكار
مي رود. اما بنظر مي
رسد كه كلمه "ائرته سي" در نام دو روز
جومعه ائرته سي و بازار
ائرته سي، اساسا ربطي
به "ائرته" به معني زود و قبل و .... فوق
نداشته و در اصل
"آرديسي" ريشه
گرفته از "آردي" به معني بعدي بوده كه
در طول زمان به ائرته سي تبديل
شده است. (جوما آرديسي
به جوما ائرته سي، بازار آرديسي به بازار
ائرته سي، ....). چنانچه
امروز نيز در محال يكانات آزربايجان جنوبي
به روز شنبه، "جومعه آردي" و به
روز يكشنبه، "شنبه
آردي" گفته مي شود.
كاربرد آرديسي (آرد+ي+سي)
به جاي آردي
به سياق "بيريسي (بير+ي+سي)" به جاي "بيري
"، "داليسي (دال+ي+سي )" به جاي
"دالي " و .... قابل
توضيح است. در اينجا قالبهاي آردي (بقيه اش،
مابعدي اش)، دالي
(عقبش، پشتش)، بيري (يكيش)
و .... كه با قبول پسوند اضافي –ي ايجاد شده
اند، تبديل به
اسمي (آردي= بعدي، پسين؛ دالي=پشت و عقب؛
بيري=يكي) كه خود مي تواند بار ديگر
پسوند اضافي –ي را
بگيرد گرديده اند (آرديسي، داليسي، بيريسي).
چنانچه در برخي از
بازيهاي كودكان در
آزربايجان نيز كلمه "آردي" به عنوان
اسم و نه در حالت اضافي بكار
مي رود (پانج=نفر اول،
آردي= نفر دوم، آردي داليسي= نفر سوم)
آرا
–اورتا
: كاربرد
كلمه تركي "آرا" براي ناميدن روزي در
ميان و وسط هفته (سه
شنبه) نادرست است. در
تركي "آرا" به معني مابين، فاصله و
ميان دو چيز جدا از هم
(معادل انگليسي)
است نه يك چيز واحد؛ در حاليكه در زبان
تركي ميان و وسط يك چيز
واحد با كلمه "اورتا"
(معادل انگليسي) ادا ميشود. بنابر اين
مي بايد از "اورتا"
براي ناميدن روزي در
وسط هفته و از "آرا" براي ناميدن روز
آخر هفته استفاده
نمود.
دوز – توز
: در
نامهاي مردمي روزهاي هفته در
آزربايجان از جمله در
قاراداغ و اورميه به نام دوز گونو برخورد
مي شود. دوز در زبان
تركي به معني نمك است.
در توجيه اين نام برخي گفته اند كه از
آنجائيكه نمك مقدس
بوده مردم روز دوشنبه
را به اين نام ناميده اند. حال آنكه روز
دوشنبه از هيچ گونه
قداستي برخوردار نيست.
علاوه بر آن نه در ميان اقوام معاصر و نه در
ميان اقوام باستان
و قديم تورك هرگز روزي به اسم دوز (نمك)
ناميده نشده است. به نظر اينجانب
اين نام ربطي به "دوز"
به معني نمك نداشته و در اصل محرف "توز"
به معني ذره، گرد و
غبار مي باشد. وجود
نامهاي "توزلو گون" و "توزان گون"،
براي ناميدن همين روز در
برخي از مناطق
آزربايجان مانند اورميه و قوشاچاي و
همچنين "تورپاقلي گون" (كلمه
تورپاق همريشه با
كلمه توز است) براي ناميدن روز سه شنبه
مويد اين ادعا مي باشد.
"توزان" در تركي
به معني ذره است و نشان از نظافت و آراستگي
دارد.
يئل – ائل –يئي
: در
نام هاي مردمي روزهاي هفته در اورميه
و قوشاچاي تركيب
يئللي گونو به چشم مي خورد. يئل به تركي به
معني باد است. عده اي
وجود يئللي گون در
نامگذاري روزهاي هفته را مرتبط با عناصر
اربعه سو (آب)، يئل
(باد)، تورپاق (خاك) و
اود (آتش) دانسته اند. حال آنكه اين نامها
در اصل نه نام روزهاي
هفته، بلكه نام آخرين چهارشنبه هاي آخر
سال (آخير چرشنبه-سون اودگون) مي
باشند. علاوه بر آن،
در ميان هيچ قوم باستان و يا معاصر تورك،
روزي با اسم يئل به
معني باد وجود ندارد.
اما در نام روزهاي هفته در ميان اقوام
باستان، قديم و معاصر
تورك از جمله قارائيم،
بولقار، كومان، قاراچاي بالكار، .... به
نامهاي بسياري كه
معادل همه آنها در
تركي معاصر "يئي" است برخورد مي شود (يئخ،
اييخ، يق، ائگ، ....).
با حركت از اين نقطه،
"يئل" و يا "يئللي" در نام روزهاي
هفته، مي تواند محرف نام
روز "يئي" (يئيلي؟)
در ميان ديگر توركان باشد. به احتمال كمتري
نام "يئل" گونو محرف
"ائل" گونو است.
در ميان توركان باستان بولقار روزي از
روزهاي هفته بنام "قاب" به
معني طائفه، مردم،
خويشاوندان و اتحاد و در ميان ديگر توركان
(قارائيم، چوواش،
بولقار، ....) نيز
روزهاي قان، خان، يون و .... كه همه محرف قاب
مي باشند موجود بوده
است. معادل "قاب" توركي باستان در
تركي معاصر آزربايجان "ائل"
است.
آدنا-آننا-آيني-ائرنه-
آرنا- آريا-آدين:
در برخي
منابع تركي ادعا مي
شود كه كلمه آدينه و فرمهاي گوناگون آن
مانند آدنا، آننا، آيني،
آرنا، ائرنه و .... كلمه
اي با ريشه توركي (از آيني و آينيماق به
معني استراحت كردن)
است. اين ريشه شناسي به دليل وجود مشكلات
در توضيح فرمهاي گوناگون اين كلمه و
تطور آنها در زبان و
لهجه هاي توركي باستان، قديم و معاصر (ائرني،
ائرنه، آرنا، آننا،
آريا، آدين، ....) و زبانهاي ايراني قديم و
معاصر (آذينك، هئينه كردي، ....)
با چالش مواجه است. از
طرف ديگر اكثر ريشه شناسان به ايراني
منشاء بودن كلمه آدينه
اعتقاد داشته آن را از
اصل "آذينك" و هم ريشه با كلمه "آذين"
فارسي شمرده اند. عده
اي نيز آنرا مربوط به
كلمه "آئين" فارسي و به معني روز باور
دانسته اند. به همه حال
كاربرد اين نام
محتملا ايراني و در بهترين حالت با ريشه
شناسي
غيرقطعي
در زبان تركي براي ناميدن
روز جمعه عربي خالي از منطق است.
|
آنا
صحيفه
تورکجه
آرشيو
يوردنت
حاقينده
لينکلر