2006-ci ilin Avqust ayinda  Berlin şəhrinin Parlamentində tərtib olan

"Iranda Millətlər və Milli azlıqlar" konferansinin başlanğıc məruzəsinin tercüməsi

Hörmətli xanımlar və cənablar,

Berlin şəhərindəki Alman-Azərbaycan Akademiklər Birliyi adından Sizi İranda "Millətlər və milli azlıqlar" mövzusunda keçirilən konfransda salamlayırıq.

Mən sevinirəm ki, İranda yaşayan millətlərin siyasi təşkilatlarının çoxsaylı nümayəndələri bu konfransa yığışmişlar.

Hamiya məlumdur ki, İranda elementar insan hüquqları pozulur. İranda fikir və toplaşmaq azadlığı yoxdur. Tənqidi fikri olan jurnalistlər, həmkarlar ittifaqlarının nümayəndələri və insan hüququnun müdafiəçiləri izlənir, həbs olunur və işgəncələrə məruz qalırlar. Qadınlar qanun tərəfindən və cəmiyyətdə kütləvi surətdə diskriminasiyaya məruz qalırlar. Iranı dəyərləndirərkən, ümumi əhalinin ancaq bu siyasi əzilməsini ölkənin gələcəyinin proqnozu üçün yeganə amil kimi qələmə vermək böyük bir səhv olardı. Iranın gələcək inkişafında daha mühüm rol oynaya biləcək başqa bir amil mövcuddur. Bu İranda milli etniklər amilidir. Mən İran azərbaycanlısıyam, adım Əhməd Ümid Yazdanidir, Alman-Azərbaycan Akademiklər Birliyinin sədriyəm. Mən tədbirin aparıcılığını öz üzərimə götürürəm.

Jurnalistlər, siyasətçilər və bu günkü mövzu ilə maraqlanan digər şəxslərlə müzakirələr zamanı belə nəticəyə gəldim ki, İranın etnik tərkibi haqqında bir çoxlarının məlumatı yoxdur. Iran və İranlılar haqqında danışarkən çoxları etnik cəhətdən homogen olan fars milləti haqqında düşünür. Gerçəklik isə bundan tam fərqlidir.

Iran əhalisi bir çox Millətlərin külliyyatından ibarətdir: azərbaycanlılar, kürdlər,  beluçlar, ərəblər, türkmənlər, Xorasan türkləri, qaşqayi türkləri , lorlar və başqa kiçik etniklər. Deməli, İran çoxmillətli ölkədir. Iranın milli tərkibi haqqındakı rəsmi məlumatlara çox ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Rəsmi mənbələrə görə İran əhalisinin 51% farslardır. Əslində isə bu rəqəm  göstərildiyindən daha kiçikdir. Etniklərin faiz nisbəti haqqında ancaq ehtimallar irəli sürmək olar, çünki bu haqda etibarlı hesablamalar yoxdur. Azərbaycanlılara gəldikdə mənbələr 25-30 milyon əhalini göstərir ki, bu da ümumi əhalinin 35-40% təşkil edir.

Irandakı millətlərin vəziyyəti nə yerdədir? Bu sualın vahid cavabı yoxdur. Ancaq demək lazımdır ki, qeyri-fars millətlər ümumi siyasi təzyiqə məruz qalmaqla yanaşı, onların dili və mədəniyyəti də əzilir. Iranda millətlərin əzilməsi Riza şahın hakimiyyəti dövründə 1925-ci ildə Pəhləvi sülaləsi tərəfindən araya gətirilən fars milliyyətçiliyi ilə sıx əlaqədardır. Bu milliyyətçiliyin Hitler dövründəki alman milliyyətçiliyi ilə bir çox oxşarlıqları vardır. Başqa irqlərdən üstün olan Ari hakim irq ideologiyası fars milliyyətçiliyinin əsasını təşkil etmişdir və hal-hazırda da etməkdədir. Riza şah və onun oğlunun hakimiyyəti illərində Azərbaycan turkcəsi ictimai dil kimi qadağan edildi, 1945-ci ildə ilk dəfə olaraq Azərbaycan ədəbiyyatı kitabları kütləvi surətdə yandırıldı. Geniş assimilyasiya proqramları tərtib və tətbiq olundu. Azərbaycanlıların, eləcə də başqa millətlərin mədəni-etnik əzilməsi “bir millət, bir dil, bir irq” şüarı altında indi də davam etməkdədir.

Mərkəzi hökumətin assimilyasiya siyasəti 4 metoda əsaslanmışdır:

1. Ana dilində məktəb sisteminin qadağan edilməsi, eləcə də ana dilli kütləvi informasiya vasitələrinə yol vərilməməsi. Buna əlavə edilməlidir ki, Azərbaycan sözlərinin istifadə olunduğu 1-2 saatlıq televiziya proqramı mövcuddur. Lakin burada Azərbaycan dili qəsdən qrammatik cəhətdən təhrif olunur və fars sözləri ilə qarışıq işlədilir. Bu dilin məqsədyönlü deformasiyasıdır.
2. Azərbaycan əyalətlərində iqtisadi inkişafa laqeyd yanaşma.
3. Azərbaycanlıların, eləcə də başqa millətlərin irqi təhqir olunması və     Azərbaycanlıları milli kimliyindən uzaqlaşdırmaq üçün müxtəlif psixoloji metodların tətbiqi.
4. Azərbaycanın tarixi yer, kənd və ada adlarının fars dilinə çevrilməsi.

Azərbaycanlıların assimilyası metodu İranın Azərbaycan əhalisinə artıq çox güclü təsir göstərmişdir. Bunun nəticəsi olaraq bir çox ictimai idarələrdə və siyasətdə çalışan bir çox azərbazcan-türkləri öz mənşə və dillərini tamamilə inkar edirlər.

Hörmətli xanımlar və cənablar,

İranda ana dilində məktəbi olmayan 30 milyon azərbaycanlı yaşayır. İranda yaşayan azərbaycanliların 95 %-i öz ana dillərinde savadsızdırlar. Ana dilində film, televiziya və teatr kimi təbii olan şeyler İran azərbaycanliları üçün təsəvvür edilməzdir. Azərbazcan valideynləri öz uşaqlarına Türk adları verə bilməzlər.

İranın paytaxtı Tehran şəhərində 12 milyon əhali yaşayır. Rəsmi statistikaya görə Tehran əhalisinin yarısından çoxu azərbaycanlılardır. Bunlar şəhərlərinin iqtisadi baxımsızlığa məruz qalması nəticəsində Tehrana və başqa fars şəhərlərinə getməyə məcbur olmuş azərbaycanlı köçkünlərdir. Bu milyonlarla insan üçün öz ana dillərində radio və televiziya proqramları mövcud deyildir.

2006-cı ilin may ayının 12-də İran İslam rejiminin rəsmi informasiya orqanı olan “İran” qəzetinde İranda yaşayan azərbaycanlılar acından qırılmalı olan “tarakanlar” adlandırılmışdır. İranda azərbaycanlıların həşarat adlandırılması İranın Azərbaycan əyalətinin bir çox şəhərlərində kütləvi dinc etirazlara və nümayişlərə gətirdi. Təbriz, Urmiya, Ərdəbil, Zəncan, Marağa, Xoy, Mərənd, Maku və s. şəhərlərdə hər gün yüz minlərlə azərbaycanlı fars irqçiliyinin həqarətli damğalarına qarşı nümayişə çıxdı. Nümayişçilər onların mədəniyyətinə və dillərinə olan təzyiqə son qoyulmasını, uşaqları üçün ana dilində məktəb və ana dilində kütləvi informasiya vasitələri yaratmaq hüququ tələb edirdilər. Nümayişçilər öz xalqlarının mədəniyyət baximindan öz müqəddəratını təyin etmək hüququnun tanınmasını, Azərbaycan əyalətlərinin iqtisadi baxımsızlıgına son qoyulmasını teleb edirdilər. İran rejimi azərbaycanlıların demokratik tələblərini zorakı polis və hərbi vasitələrlə yerindəcə boğmağa çalışdı. Minlərlə dinc nümayişçi həbs edildi, nümayişçilərin çox hissəsi İran silahlı qüvvələrinin açdığı atəş nəticəsində öldürüldü, çox insan yaralandı. Etiraz nümayişlərində iştirak etmiş təxminən 40 nəfər tanınmış azərbaycan yazıçısı, sənət adamı, mədəniyyət xadimi və ziyalısı hal-hazirda həbsdədir ve aclıq elan etmişdir.

Xanımlar və cənablar,

bu gün İranda yaşayan Millətlərin müxtəlif siyasi təşkilatlarının nümayəndələri öz xalqlarının vəziyyətini təsvir etmək və vəziyyətdən çıxış yolu haqqinda fikirlərini müzakirə etmək üçün burada yığışmışlar.

Sonda birliyimiz və bütün iştirakçılar adından konfransın burda keçirilməsinə imkan yaratmış Berlin nümayəndələr məclisinə təşəkkür edirəm. Eləcə də İranda milli siyasi təzyiqə və irqçiliyə qarşı demokratik mübarizəmizi dəstəkləyən insan hüquqları təşkilatlarına, müxtəlif siyasi partiyaların nümayəndələrinə və bütün demokratlara öz təşəkkürümü bildirirəm.

Diqqətinizə görə çox sağ olun!

Berlin. 5. Avqust 2006

Azərbaycan-Alman Akademiklər cemiyyətinin sədri

Prof. h.c.  Əhməd Ümid Yəzdani

2006-جي ايلين آوقوست آييندا  بئرلين شهري نين پارلامئنتينده ترتيب اولان " ايراندا ميلتلر و ميلي آزليقلار "  کونفئرانسي نين باشلانغيج معروضه سي نين تئرجومه سي 

عرب اليفباسينا چئويرن: يورد نت

  حؤرمتلي خانيملار و جنابلار، 

  بئرلين شهرينده کي  آلمان-آذربايجان آکادئميکلر بيرليگي آديندان سيزي ايراندا  " ميلتلر و ميلي آزليقلار "  مؤوضوسوندا کئچيريلن کونفرانسدا سالاملاييريق.  

  من سئوينيرم کي، ايراندا ياشايان ميلتلرين سياسي تشکيلاتلاري نين چوخسايلي نوماينده لري بو کونفرانسا ييغيشميشلار. 

  هامييا معلومدور کي، ايراندا ائلئمئنتار اينسان حوقوقلاري پوزولور. ايراندا فيکير و توپلاشماق آزادليغي يوخدور. تنقيدي فيکري اولان ژورناليستلر، همکارلار ايتتيفاقلاري نين نوماينده لري و اينسان حوقوقونون مودافيعه چيلري ايزله نير، حبس اولونور و ايشگنجه لره معروض قاليرلار. قادينلار قانون طرفيندن و جمعيتده کوتلوي صورتده ديسکريميناسييايا معروض قاليرلار. ايراني ديرلنديررکن، عومومي اهالي نين آنجاق بو سياسي ازيلمه سيني اؤلکه نين گله جگي نين پروقنوزو اوچون يئگانه عاميل کيمي قلمه وئرمک بؤيوک بير سهو اولاردي. ايرانين گله جک اينکيشافيندا داها موهوم رول اوينايا بيله جک باشقا بير عاميل مؤوجوددور. بو ايراندا ميلي ائتنيکلر عاميليدير. من ايران آذربايجانليسييام، آديم احمد اوميد يزدانيدير، آلمان-آذربايجان آکادئميکلر بيرليگي نين صدرييم. من تدبيرين آپاريجيليغيني اؤز اوزريمه گؤتورورم. 

  ژورناليستلر، سيياستچيلر و بو گونکو مؤوضوع ايله ماراقلانان ديگر شخصلرله موذاکيره لر زاماني بئله نتيجه يه گلديم کي، ايرانين ائتنيک ترکيبي حاقيندا بير چوخلاري نين معلوماتي يوخدور. ايران و ايرانليلار حاقيندا دانيشارکن چوخلاري ائتنيک جهتدن هوموگئن اولان فارس ميلتي حاقيندا دوشونور. گئرچکليک ايسه بوندان تام فرقليدير.  

  ايران اهاليسي بير چوخ ميلتلرين کوللياتيندان عيبارتدير: آذربايجانليلار، کوردلر،  بلوچلار، عربلر، تورکمنلر، خوراسان تورکلري، قاشقايي تورکلري ، لورلار و باشقا کيچيک ائتنيکلر. دئمه لي، ايران چوخ ميلتلي اؤلکه دير. ايرانين ميلي ترکيبي حاقينداکي رسمي معلوماتلارا چوخ احتياطلا ياناشماق لازيمدير. رسمي منبعلره گؤره ايران اهاليسي نين 51% فارسلاردير. اصلينده ايسه بو رقم  گؤستريلديگيندن داها کيچيکدير. ائتنيکلرين فاييز نيسبتي حاقيندا آنجاق احتيماللار ايره لي سورمک اولار، چونکي بو حاقدا اعتيبارلي حسابلامالار يوخدور. آذربايجانليلارا گلديکده منبعلر 25-30 ميليون اهاليني گؤسترير کي، بو دا عومومي اهالي نين 35-40% تشکيل ائدير.  

  ايرانداکي ميلتلرين وضعيتي نه يئرده دير؟ بو سوالين واحيد جاوابي يوخدور. آنجاق دئمک لازيمدير کي، قئيري-فارس ميلتلر عومومي سياسي تضييقه معروض قالماقلا ياناشي، اونلارين ديلي و مدنيتي ده ازيلير. ايراندا ميلتلرين ازيلمه سي ريضا شاهين حاکيميتي دؤورونده 1925-جي ايلده پهلوي سولاله سي طرفيندن آرايا گتيريلن فارس ميليتچيليگي ايله سيخ علاقه داردير. بو ميلتچيليگين هيتلئر دؤورونده کي  آلمان ميليتچيليگي ايله بير چوخ اوخشارليقلاري واردير. باشقا عيرقلردن اوستون اولان آريا حاکيم عيرق ايدئولوگيياسي فارس ميليتچيليگي نين اساسيني تشکيل ائتميشدير و حال-حاضيردا دا ائتمکده دير. ريضا شاه و اونون اوغلونون حاکيميتي ايللرينده آذربايجان تورکجه سي ايجتيماعي ديل کيمي قاداغان ائديلدي، 1945-جي ايلده ايلک دفعه  اولاراق آذربايجان ادبياتي کيتابلاري کوتلوي صورتده يانديريلدي. گئنيش آسيميلياسييا پروقراملاري ترتيب و تطبيق اولوندو. آذربايجانليلارين، ائله جه ده باشقا ميلتلرين مدني-ائتنيک ازيلمه سي  " بير ميلت، بير ديل، بير عيرق "  شوعاري آلتيندا ايندي ده داوام ائتمکده دير.   

  مرکزي حؤکومتين آسيميلياسييا سيياستي 4 مئتودا اساسلانميشدير:  

  1.     انا ديلينده مکتب سيستئمي نين قاداغان ائديلمه سي، ائلجه ده آنا ديللي کوتلوي اينفورماسييا واسيطه لرينه يول وريلمه مه سي. بونا علاوه  ائديلمه ليدير کي، آذربايجان سؤزلري نين ايستيفاده اولوندوغو 1-2 ساعاتليق تئلئويزييا پروقرامي مؤوجوددور. لاکين بورادا آذربايجان ديلي قصدن قراماتيک جهتدن تحريف اولونور و فارس سؤزلري ايله قاريشيق ايشله ديلير. بو ديلين مقصديؤنلو دئفورماسيياسيدير.  

  2.     آذربايجان ايالتلرينده ايقتيصادي اينکيشافا لاقئيد ياناشما.  

  3.     آذربايجانليلارين، ائلجه ده باشقا ميلتلرين عيرقي تحقير اولونماسي و     آذربايجانليلاري ميلي کيمليگيندن اوزاقلاشديرماق اوچون موختليف پسيخولوژي مئتودلارين تطبيقي.  

  4.     آذربايجانين تاريخي يئر، کند و آدا آدلاري نين فارس ديلينه چئوريلمه سي.  

  آذربايجانليلارين آسيميلياسي مئتودو ايرانين آذربايجان اهاليسينه آرتيق چوخ گوجلو تاثير گؤسترميشدير. بونون نتيجه سي اولاراق بير چوخ ايجتيماعي ايداره لرده و سيياستده چاليشان بير چوخ آذربايجان-تورکلري اؤز منشا و ديللريني تماميله اينکار ائديرلر.  

  حؤرمتلي خانيملار و جنابلار، 

  ايراندا آنا ديلينده مکتبي اولمايان 30 ميليون آذربايجانلي ياشايير. ايراندا ياشايان آذربايجانليلارين 95 %-اي اؤز آنا ديللريندئ ساوادسيزديرلار. آنا ديلينده فيلم، تئلئويزييا و تئاتر کيمي طبعيي اولان شئيلئر ايران آذربايجانليلاري اوچون تصوور ائديلمزدير. آذربايجان واليدئينلري اؤز اوشاقلارينا تورک آدلاري وئره بيلمزلر. 

  ايرانين پايتاختي تئهران شهرينده 12 ميليون اهالي ياشايير. رسمي استاتيستيکايا گؤره تئهران اهاليسي نين ياريسيندان چوخو آذربايجانليلاردير. بونلار شهرلري نين ايقتيصادي باخيمسيزليغا معروض قالماسي نتيجه سينده تئهرانا و باشقا فارس شهرلرينه گئتمه يه مجبور اولموش آذربايجانلي کؤچکونلردير. بو ميليونلارلا اينسان اوچون اؤز آنا ديللرينده راديو و تئلئويزييا پروقراملاري مؤوجود دئييلدير. 

  2006-جي ايلين ماي آيي نين 12-ده ايران ايسلام رئژيمي نين رسمي اينفورماسييا اورقاني اولان  " ايران "  قزئتيندئ ايراندا ياشايان آذربايجانليلار آجيندان قيريلمالي اولان  " تاراکانلار "  آدلانديريلميشدير. ايراندا آذربايجانليلارين حشرات آدلانديريلماسي ايرانين آذربايجان ايالتي نين بير چوخ شهرلرينده کوتلوي دينج اعتيراضلارا و نوماييشلره گتيردي. تبريز، اورمييا، اردبيل، زنجان، ماراغا، خوي، مرند، ماکو و ساير. شهرلرده هر گون يوز مينلرله آذربايجانلي فارس عيرقچيليگي نين حقارتلي دامغالارينا قارشي نوماييشه چيخدي. نوماييشچيلر اونلارين مدنيتينه و ديللرينه اولان تضييقه سون قويولماسيني، اوشاقلاري اوچون آنا ديلينده مکتب و آنا ديلينده کوتلوي اينفورماسييا واسيطه لري ياراتماق حوقوقو طلب ائديرديلر. نوماييشچيلر اؤز خالقلاري نين مدنيت باخيميندان اؤز موقدراتيني تعيين ائتمک حوقوقونون تانينماسيني، آذربايجان اييالتلري نين ايقتيصادي باخيمسيزليگينا سون قويولماسيني طلب ائديرديلر. ايران رئژيمي آذربايجانليلارين دئموکراتيک طلبلريني زوراکي پوليس و حربي واسيطه لرله يئريندجه بوغماغا چاليشدي. مينلرله دينج نوماييشچي حبس ائديلدي، نوماييشچيلرين چوخ حيصه سي ايران سيلاهلي قووه لري نين آچديغي آتش نتيجه سينده اؤلدورولدو، چوخ اينسان يارالاندي. اعتيراض نوماييشلرينده ايشتيراک ائتميش تخمينن 40 نفر تانينميش آذربايجان يازيچيسي، صنعت آدامي، مدنيت خاديمي و ضياليسي حال-حاضيرده حبسده دير ويا آجليق ائعلان ائتميشدير. 

  خانيملار و جنابلار، 

  بو گون ايراندا ياشايان ميلتلرين موختليف سياسي تشکيلاتلاري نين نوماينده لري اؤز خالقلاري نين وضعيتيني تصوير ائتمک و وضعيتدن چيخيش يولو حاقيندا فيکيرلريني موذاکيره ائتمک اوچون بورادا ييغيشميشلار.  

  سوندا بيرليگيميز و بوتون ايشتيراکچيلار آديندان کونفرانسين بوردا کئچيريلمه سينه ايمکان ياراتميش بئرلين نوماينده لر مجليسينه تشکور ائديرم. ائله جه ده ايراندا ميلي سياسي تضييقه و عيرقچيلييه قارشي دئموکراتيک موباريزه ميزي دستکله ين اينسان حوقوقلاري تشکيلاتلارينا، موختليف سياسي پارتييالارين نوماينده لرينه و بوتون دئموکراتلارا اؤز تشکورومو بيلديريرم. 

  ديقتينيزه گؤره چوخ ساغ اولون! 

  بئرلين. 5. آوقوست 2006 

  آذربايجان-آلمان آکادئميکلر جمعيتي نين صدري 

  پروف. ه.ج.  احمد اوميد يزداني